Bilkent Üniversitesi öğretim üyesi ve Merkez Bankası eski Başekonomisti Prof. Dr. Hakan Kara, “Döviz endeksli mevduatın bu haliyle başarılı olması çok güç zira ülkenin en temel sıkıntıları olan kaynakların etkinsiz dağılımı, verimsizlik ve itimat sorununu çözmüyor; hatta yarattığı belirsizlikle bu sıkıntıları daha da belirginleştiriyor” diye konuştu. Kara Merkez Bankası’nın net rezervin ekside olması üzere riskler görmezden gelinerek hâlâ Merkez Bankası üzerinden yüklü döviz satışları yapılmasını şaşkınlık ve dertle izlediğini vurguladı.
2022’de kur 13’lerde tutulabilirse enflasyonun yüzde 35-40 ortasında gerçekleşebileceğini anlatan Kara, yeni bir kur ve itimat şoku yaşanması durumunda ise enflasyon denetimden çıkabileceği konusunda uyardı. Hakan Kara ayrıyeten 2022’de yeni bir kur ve inanç şoku yaşanması durumunda enflasyonun denetimden çıkabileceğini aktardı.
Cumhuriyet gazetesinden Şehriban Kıraç’a konuşan Kara şunları kaydetti:
“Bu aracın kullanımı yüksek olur mu? Bu hazineye ve vatandaşa nasıl bir ek yük getirecek?
Bugün bir sigorta şirketi isteyene ücretsiz trafik sigortası veriyorum dese herkes bu sigortayı yaptırır. Münasebetiyle düz faiz ile muhafazalı faiz ortasındaki çıplak getiri farkı çok yüksek olmadığı sürece hali hazırda TL mevduatı olanlar büyük oranda bu sisteme geçecektir. Mevcut durumda dövizde olanlar ise biraz daha temkinli yaklaşabilir.
Tabi ücretsiz kur sigortası dağıtınca şöyle bir risk ortaya çıkıyor. Kaza halinde parasız sigortayı veren taraf ziyan eder. Türk lirasının öbür para ünitelerine karşı kıymet kaybettiği periyotlarda Hazine’nin cebinden önemli para çıkabilir. Hazine diyorum fakat aslında Hazinenin parasının da halkın parası olduğunu unutmamak lazım. Bu kaynak birinci planda ek iç borçlanma ile karşılanabilir ve sonunda vergi ya da enflasyon yoluyla vatandaşın cebinden çıkar. Münasebetiyle kur muhafazalı TL mevduat uygulaması pratikte halktan mevduat sahibine bir transfer manasına geliyor. Bir mühlet sonra kamuya yüklenen maliyet katlanılabilir olmaktan çıkabilir. Mesela TL mevduatın yüzde 75’i bu sisteme dönerse ve olumsuz bir senaryoda kur faizin üzerine yüzde 30 artarsa kamu bütçesinde 200-300 milyar TL ortasında bir ek yük oluşabilir. Bu durum ülke risk priminin yüksek kalmasına neden olarak Hazinenin ve firmaların borçlanma maliyetlerini olumsuz etkileyebilir.
“Şoku büyütebilir”
Dövize endeksli mevduat uygulamasının başarısız ya da başarılı olması ne manaya gelecek, her iki durumda ne tıp riskler görüyorsunuz? Alternatifi var mı?
Döviz endeksli mevduatın bu haliyle başarılı olması çok sıkıntı zira ülkenin en temel problemleri olan kaynakların etkinsiz dağılımı, verimsizlik ve inanç sorununu çözmüyor; hatta yarattığı belirsizlikle bu problemleri daha da belirginleştiriyor. Şu anda para siyasetinin duruşunun ne olduğu pek açık değil. Sıkı mı gevşek mi? Kelam konusu eser yalnızca mevduat için bir muhafaza sağlıyor, kredi faizlerinin enflasyonun altında kalma ihtimali var. Ayrıyeten şu anda ülkenin kur rejiminin ne olduğu muhakkak değil. Sabit kur rejimi ile dalgalı kur rejimi ortasında bir yerdeyiz fakat kurgulanan yapı her iki rejimin uygun yanlarından çok dezavantajlarını almış. Bu yapı büyük bir şok geldiğinde şoku söndüren değil şoku büyüten bir etkileşim içeriyor. Kur sert sıçradığında otomatik parasallaşmaya yol açan riskli bir kurgu var. Bunun yerine TCMB faizleri enflasyonla uyumlu seviyelerde tutulup, faizden olumsuz etkilenen lakin iş modeli sürdürülebilir olan şirketlere devletin faiz yahut teminat sübvansiyonu yapması daha aktif ve daha az maliyetli bir tahlil olabilirdi.
Döviz kurundaki gerileme fiyatlar ve enflasyon üzerinde aşağı istikametli tesir yapar mı?
Kurdaki gevşeme bu evrede enflasyon üzerindeki üst istikametli baskıları azaltır. Şirketler kurdaki düşüşü süreksiz, artışı ise daha kalıcı algıladığından genelde kur yükselişi fiyatlara düşüşlerden daha süratli yansır. Şirketler fiyatlama yaparken yalnızca seviyeyi değil oynaklığı da dikkate alır. Girdi alımlarının yüksek kur seviyelerinden yapılmış olması da son pahalanmanın fiyatlar üzerindeki tesirini sınırlayabilir. Ayrıyeten akaryakıt üzere enflasyona direkt ve dolaylı besbelli yansımaları olan bir kalemde vergi siyasetleri nedeniyle pek düşüş olmayacak. Bu nedenle yakın devirde kurdaki düşüşün genel fiyat endeksine aşağı taraflı tesirinin nispeten sonlu olması beklenir. Kurdaki gevşeme daha çok otomatik fiyatlama yapılan araba, ithal elektronik eşya ve paket cins üzere kura endeksli eserlerin fiyatlarını düşürebilir. Buna karşın birçok eser fiyatının Aralık ortalaması Kasım ortalamasının çok üzerinde olacak. Bu da Aralık’ta enflasyonda önemli bir sıçrama görülebileceğine işaret ediyor.
Bu periyotta Merkez Bankası’nın asıl atması gereken adımlar nelerdi? Hâlâ eksi rezervde olması ne cins riskler barındırıyor? Sıkı para siyaseti büsbütün rafa mı kalktı?
Bir mevzuyu netleştirmekte yarar var. Aslında milletlerarası standartlarda rezerv yeterliliği hesaplarında brüt rezerv kullanılır. Fakat bizde net rezervlerin geldiği nokta brüt rezervi gölgeleyebilecek riskleri beraberinde getiriyor. Şu anda TCMB rezervinin çok kıymetli bir kısmı bankalardan ödünç alınan dövizden oluşuyor. Bankalar döviz likiditesi açısından güçlü görünse de merkez bankası bir kısmını satmış durumda. Bunun yanı sıra altın rezervinin kıymetli bir kısmının yurt içine getirilmiş olması acil bir durum halinde satışta kullanılabilecek cephaneyi sınırlıyor. Ayrıyeten net rezervin ekside olması (döviz varlıklarının döviz yükümlülüklerinden az olması), TL’nin paha kaybı durumunda TCMB’nin ziyan etme mümkünlüğünü artırır. Son olarak, rezervlerin düşük olması dış borcumuzu çevirme konusunda riskler yaratabilir, memleketler arası platformlarda pazarlık gücümüzü zayıflatabilir. Bütün bu faktörler mevcut durumda döviz müdahaleleri konusunda hareket alanını değerli ölçüde kısıtlıyor. Bu riskler görmezden gelinerek hala merkez bankası üzerinden yüklü döviz satışları yapılmasını şaşkınlık ve telaşla izliyorum.
“Enflasyon denetimden çıkabilir”
2022 yılı için kur, faiz, enflasyon, büyüme, işsizlik tarafında neler öngörüyorsunuz, ne çeşit riskler kelam konusu olabilir?
2022 için varsayım yapmak bu basamakta hakikat olmaz zira parametreler şimdi yerine oturmadı. Evvel TCMB’nin planladığı siyaset çerçevesi değişikliğini görmek lazım. Ayrıyeten mevcut kur muhafazalı mevduat sisteminin akıbetini de izlemek gerekecek. Lakin şunu söyleyebiliriz: 2022’de enflasyon şu andakinden daha yüksek, büyüme ise daha düşük olacak. Birinci çeyrekten itibaren büyümede ivme kaybı görebiliriz. Dolar kuru 18’lerde kalsaydı önümüzdeki yıl için resmi enflasyon varsayımım yüzde 55-65 ortasındaydı. Önümüzdeki bir yılda kur 13’lerde tutulabilirse enflasyon yüzde 35-40 ortasına gerçekleşebilir. Yeni bir kur ve itimat şoku yaşanması durumunda ise enflasyon denetimden çıkabilir.
Global ölçekte ise en büyük risk ABD’de enflasyonun beklenenden daha inatçı olması. Fed’in erken faiz artırımı ve güçlü dolar senaryosu kur muhafazalı mevduat sisteminin ömrünü kısaltabilir.