Anasayfa / Ekonomi-Finans / Güçlendirilmiş parlamenter sistem: Demokrasiden refaha…

Güçlendirilmiş parlamenter sistem: Demokrasiden refaha…

Müslim Sarı*

Altı farklı siyasi parti başkanının imzaladığı güçlendirilmiş parlamenter sistem mutabakat metni, içeriği kadar ortaya koyulma biçimi de değerli olan, tarihi bir metin… Hem Türkiye’de yeni bir sistemin kapısını aralıyor hem de Türkiye’deki yakıcı kaygıların nasıl çözüleceğine dair bir çerçeve ve toplumsal müzakere yeri sağlıyor. Bu yazının gayesi, andığım mutabakat metninin bize sağladığı yer üzerinde iki farklı açıdan bir kıymetlendirme yapmak…

Öncelikle, güçlendirilmiş parlamenter sisteme dair genel çerçeveyi, önerilen sistemin murat ettiği şeyi aslında hepimiz biliyoruz. Sistem, Türkiye’de “tek adam” rejimine karşı, demokrasinin işlerlik kazanması, baskı ortamının yerine demokratik ve iştirakçi bir sistemin Türkiye’ye hâkim olması, özetle iştirakçi demokrasinin inşa edilmesi emelini taşıyor. Yargı bağımsızlığından, cumhurbaşkanının tarafsızlığına; seçim barajının indirilmesinden, kesin hesap komitesinin kurulmasına kadar, önerilen hususların tamamı, bu andığım emele yönelik… 

Mutabakat metninde açıklanan unsurları hepimiz okuduk, tartışıyoruz; ama açıklanan metin kadar, o metinde anılmayanlar, yani “madde” olarak yer almayan lakin mantık ve prensip olarak o metnin ardında yer alanlar da kıymetli. Bu yazının içeriğini oluşturan temel sıkıntı de bu. Birinci olarak, güçlendirilmiş parlamenter sistem, bir “panzehir” olarak kurgulandığı için, bu yeni sistemin neye/neden karşı olduğu ve ne önerdiği üzerine konuşmak gerekiyor. Bu, bahsin direkt doğruya demokrasiyle alakalı olan kısmı… İkinci olaraksa, iktisat ile güçlendirilmiş parlamenter sistem teklifinin ortasındaki ilgiyi netleştirmek gerekiyor.

İtiraz ve uzlaşı 

İki temel varsayımla ya da tespitle başlayalım. 

Öncelikle demokrasinin, daha da daraltılmış halde liberal niteliği besbelli olan demokratik rejimlerin, üniversal unsurları vardır; lakin siyaset, bağlam içinde, yani içinden çıktığı ve hitap ettiği toplumsal şartlarda mana kazanan bir uğraştır. İkinci olarak, siyaset, içinde bulunduğu bağlamla mana kazansa da hiçbir ülke -hele de Türkiye üzere bir ülke- dünyadaki gelişmelerden ve bu gelişmelerin siyasi tesirlerinden bağımsız olarak düşünülemez. 

Türkiye’de, ismi “cumhurbaşkanlığı hükümet sistemi” olarak konulan sistemin, dünyada bir müddettir birçok farklı ülkede yükselen sağ popülizm ve yeni otoriter eğilimler/rejimler ile yakından alakalı bir boyutu var. Popülist siyaset, bir yandan homojen bir toplum/halk, başka yandan o toplumla dolaysız olarak temas kurabilen, onun aslında ne istediğini bilen bir “lider” varsayımına dayanıyor. [1] Bu siyaset stilinin yaslanmaya çalıştığı “muhayyel” taban, bazen beyaz Amerikalılar, bazen “gerçek” Hıristiyanlar, bazen “gerçek” Avrupalılar, bazense “yerli ve milli” ögeler olarak karşımıza çıkıyor. “Gerçek millet” ve onunla dolaysız olarak münasebet kurabilen ve o milleti temsil etme yeteneğini haiz yegâne “gerçek lider” bir sefer tanımlandıktan sonra, bu iki tarafın (yani “gerçek millet” ve “yerli ve ulusal liderin”) ortasında yer alan, hatta bu iki tarafın ortasına yabancı bir öge üzere giren her şey ya etkisizleşiyor ya da manasını büsbütün kaybetmeye başlıyor. Önder ile milletin ortasına giren bu öge, bazen “bürokrasi”, bazen muhalefet partisi ya da partileri, bazen ana muhalefet başkanının şahsen kendisi (“Bay Kemal”), bazen hariciyeciler (“monşerler”), bazen hukuk ve yargı, bazense bir kurum, mesela Merkez Bankası olabiliyor. Yani bu ortadaki “yabancı” (ya da “yerli ve ulusal olmayan”) ögelerin pasifleştirilmesi, zayıflatılması için gereksinim duyulan “meşru” yer, bu türlü bir varsayım temelinde, aslında toplumu tekleştiren ve makul bir toplum tarifini mutlaklaştıran bir siyaset anlayışının üzerine inşa ediliyor. Örneğin bağımsız olması gereken Merkez Bankası’na ve Merkez Bankası’nın kararlarına “millet” ismine müdahale ediliyor; faiz artırımına “haram” olduğu gerekçesiyle karşı çıkılıyor ya da bir muhalefet partisinin başkanına “bu milletin” bedellerine yabancı olduğu için hakaret ediliyor. 

Az önce değinildiği üzere, demokrasinin kozmik unsurları var. Soruna bu üniversal unsurlar zaviyesinden bakarsak, güçlendirilmiş parlamenter sistemin bize aslında yeni bir şey söylemediğini düşünmek mümkün görünebilir. Halbuki sıkıntıya toplumsal şartların içinden bakarsak, güçlendirilmiş parlamenter sistemin, aslında belli bir tarz-ı siyasete karşı çıkan, yeni ve demokratik bir tarz-ı siyasetin eseri olduğunu görebiliriz. Birebir fotoğrafın içinde birbirinden farklı toplum kesitlerini temsil eden altı farklı siyasi partinin ve siyasi başkanın bulunması, Türkiye’deki “tek adam” rejiminin yerini, yalnızca ortaya çıkan manzarayla bile aşındırıyor, yıpratıyor. “Belli özelliklere sahip homojen bir millet” ve “onun yegâne lideri”ne dayalı siyasal anlatının karşısına, “kendi içinde farklılıklar taşıyan”, farklı değerlere/aidiyetlere/kimliklere sahip yurttaşlardan oluşan bir toplum ve “farklı toplum bölümlerini temsil eden liderler” gerçeğini koyuyor. Yani, Türkiye’deki otoriter rejime itiraz etmekle kalmıyor, otoriter rejimin dayandığı temel anlatıyı dolaysız olarak aşındırıyor. Bu bakımdan da epeyce değer arz ediyor. 

Ne kadar demokrasi, o kadar refah…

Sorunun ikinci boyutu, elbette iktisatla alakalı… Türkiye’de kamuoyu araştırmacılığı, özellikle son 15-20 yıldır hayli faal bir bölüm haline geldi. Bu araştırmalarda, Türkiye’deki yurttaşların iki büyük sorunu olduğunu görüyoruz. Bu iki sorun, herkesin bildiği üzere, demokrasi ve iktisat… Lakin burada şaşırtan olabilecek şey, demokrasiye dair korkuların, ekonomik telaşların gerisinde kalabiliyor olması. Yani yurttaşlara, “Bu ülkedeki en büyük sorun nedir?” diye sorulduğunda, ekonomik problemler birinci sırada çıkıyor. Otoriterlik ve demokrasi ile alakalı meselelerse ondan sonra geliyor. Demek ki muhalefetin, ülke derin bir ekonomik krizle boğuşurken, neden ekonomik programdan evvel, bir sistem değişikliğinin üzerinde durduğunu anlatması gerekiyor. Az önce andığım, mutabakat metninde “görülenler kadar, birinci bakışta görülmeyenler de önemli” dediğim şeylerden birisi de bu. 

Yazının birinci kısmında de bahsedildiği üzere muhalefet partilerini bir ortaya getiren temel problem, demokrasi. Demokratik tutum ve demokratik tarz-ı siyaset açısından güçlendirilmiş parlamenter sistem epeyce kıymetli… Lakin yeni sistem, demokrasinin yanı sıra iki farklı bileşenle birlikte değerlendirilmeli: iktisatla ve iktisat büyük başlığının içinde yer alan ve hayli kıymetli olan diğer bir ögeyle, “adil bölüşüm” ile… 

Öncelikle, dünyada, demokratikleşen ülkelerin, ekonomik büyüme açısından, demokratik olmayan öteki ülkelere göre daha avantajlı bir durumda olduğunu biliyoruz. 

Öte yandan burada temel değerli olan şey, demokrasi ile ekonomik büyüme ortasındaki alakayı vurgulamakla yetinmekten çok; demokrasi ile toplumsal refah ve adil bölüşüm ortasındaki ilgiyi de öne çıkarmak… Bir ülkede demokrasi ve hukuk yoksa, yatırım, istihdam, özel mülkiyetin güvenliği, yurttaşların iş teminatı yoktur; bu gerçek. Türkiye için demokrasi, şahsî hak ve özgürlükler bakımından ehemmiyet taşıdığı kadar, ekonomik kalkınma ve büyüme için de epeyce değerli. Lakin demokrasi ile ekonomik kalkınma ortasındaki bağın kaçınılmaz olarak gerçek orantılı olmadığı örnekler de var. Örneğin, bugün, demokrasinin bulunmadığı, Freedom House raporlarına nazaran küresel özgürlük skoru epey düşük olan Çin büyüyor ve dünyadaki tesir alanını genişletiyor. Öbür taraftan, “şimdilik” özgür ülkeler kategorisinde yer alan KKTC’nin, ekonomik olarak çok büyük ölçüde Türkiye’ye bağlı olduğunu da biliyoruz: Yani burası demokrasi ve özgürlükler bakımından (tüm müdahalelere rağmen) “göreceli olarak” düzgün durumda; lakin ekonomik büyüme/kalkınma bir yana, burada rasyonel bir ekonomik sistemin bulunduğunu tabir etmek bile mümkün değil. O halde, demokrasi ile iktisat ortasında çoğunlukla olumlu korelasyon olmakla bir arada, bu ilgiyi her vakit kaçınılmaz bir neden-sonuç bağı olarak düşünmek hakikat değil. İstisnai de olsa, demokrasi olmadan ekonomik büyüme mümkün… Bununla birlikte, tam bilakis, iktisadı aksayan “görece” demokratik bir ülkeden de kelam edebiliriz. Lakin demokrasi olmaksızın toplumsal refahın ve adil bölüşümün sağlanması mümkün değil. 

Kaldı ki, demokrasi olmaksızın büyüyen yahut ekonomik büyümeye demokrasinin eşlik etmediği ülkeler; bir yandan, ekonomik güzelleşmeyi takip eden demokrasi ve özgürlük taleplerini karşılamakta zorlanıyor, başka yandansa ekonomik büyüme bir yerden sonra durağanlaşıyor yahut gerileyebiliyor. Türkiye, bu mevzuda düzgün bir örnek… 2001’den itibaren 2013’e kadar, Türkiye’de kişi başına düşen ulusal gelir 3 bin 140 dolar düzeyinden 12 bin doların üzerine kadar çıkmıştı. 2013’ten bu yana ise bu düzey aşılmak bir yana, istikrarlı sayılabilecek halde gerileyerek, 8 bin dolar civarına geldi. Misal bir tehlike, potansiyel olarak, 2000’lerin başından itibaren kişi başına düşen ulusal gelirin önemli oranda arttığı Çin’in önünde de duruyor. Demokrasinin eksikliği, bir yandan Türkiye’de de uzun müddet konuşulan “orta gelir tuzağı”, yani bir noktaya takılıp kalma (hatta onun gerisine düşme) riskini barındırıyor; öbür yandansa, tabandan yükselen demokrasi taleplerinin karşılıksız kalması toplumsal istikrarsızlığı tetikleme ihtimali barındırıyor. 

Kaynaklara erişimde adalet, bölüşümde adalet, fırsat eşitliği üzere kavramlar için demokrasi gerekiyor. Münasebetiyle, güçlendirilmiş parlamenter sistem, iktisat ile münasebeti içinde bu açıdan da bir çerçeve metin ve kıymetli bir taban sağlıyor bize. Nepotizme karşı liyakat sisteminin öne çıkarılmasının, kamu ihale kanununun yenilenecek ve ihalelere dair süreçlerin şeffaflaştırılacak olmasının, yargı bağımsızlığının ve öbür birçok düzenlemenin ardında yatan temel motivasyonlardan biri bu. Tekrara düşmek değerine vurgulanabilir: Güçlendirilmiş parlamenter sistem, tek başına her sorunu çözmemekle birlikte, olmazsa olmaz şartı sağlamaya çalışan bir mutabakata dayanıyor.

[1] Bahse dair ufuk açıcı bir metin için şuraya bakılabilir: Jan-Werner Müller, 2017, Popülizm Nedir?, İstanbul: Bağlantı Yayınları.


* İkinci Yüzyıl Enstitüsü Vakfı (İYEV) Lideri, CHP PM Üyesi

https://twitter.com/muslimsarichp

İlginizi Çekebilir

Fehmi Koru: Ekonomik kararları alanlar gerçek durumdan habersiz olabilirler mi? Ben o denli olduğunu düşünüyorum…

Fehmi Koru* Ülke iktisadı oldukça vakittir dalgalıydı, lakin geçen yılın sonlarına gerçek -Ekim 2021’den itibaren- düzgünce perişan oldu. 20 ...

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.