Anasayfa / Çocuk Gelişimi / ‘Sonsuz kimyasallar’ olarak bilinen PFAS nedir? Alternatifleri neler?

‘Sonsuz kimyasallar’ olarak bilinen PFAS nedir? Alternatifleri neler?

Yeni bir araştırma, İngiltere ve Galler’deki su samurlarının bünyesinde PFAS ismi verilen zehirli kimyasallar buldu. Pekala yapışmaz tencerelerden besin ambalajlarında yaygınlıkla kullanılan bu unsurlar neden ”sonsuz kimyasallar” olarak biliniyor?

Perfloroalkil ve polifloroalkil unsurlar (PFAS) su geçirmez giysilerde, kozmetik eserlerde, mobilyalarda, leke tutmayan eserlerde ve yangın önleyicilerde de bulunuyor.

Kimyasalların hamilelik problemleri, karaciğer hastalığı, kanser ve başka hastalıklarla ilişkili olduğu bilimsel olarak ispatlandı.

Bilim insanları, bu hususların su samurlarının bedenlerindeki yoğunluğunun, etraftaki kirlilik düzeyleri için bir rehber niteliğinde olduğunu söylüyor.

PFAS ya da ‘sonsuz kimyasallar’ nedir?

1940’ların sonlarından beri kullanılan, perfloroalkiller ve polifloroalkiller olarak isimlendirilen bileşiklere ayrılan PFAS’ın farklı eserlerde 5 binden fazla çeşidi bulunuyor. Bunlar eserlerin suya, yağa ve lekeye güçlü olmasına yardımcı oluyor.

Tabiatta çok uzun müddet kalabildikleri için “sonsuz kimyasallar” olarak biliniyorlar. Balıkları zehirliyor ve daha sonra hayvanlar ve insanların bedenlerine taşınıyorlar.

Unsurlar, eserlerden sızıp, kanalizasyona ve oradan kanalizasyon arıtma tesislerine girebiliyor. Lakin buradan arıtılmadan çıkıp çevreyi daha geniş bir halde kirletebiliyor.

Tarım topraklarında bulunan PFAS hususları, çamurlarla birlikte tarlalardan ırmaklara taşınabiliyor. Fabrikalar ve çöp alanları, kimyasalların bulunduğu ve tabiata sızdığı öbür noktalar.

PFAS bileşikleri bu yollarla direkt içme suyuna da girebiliyor. Havada bulunuyor ve insan bedeninde kana karışıyor.

Su Samuru Projesi’nin hedefi ırmak kirliliği ile ilgili fikir sahibi olmaktı

Ölen tüm su samurlarının bünyesinde PFAS bulundu

Araştırmacılar, 2007 ve 2009 yılları ortasında meyyit bulunan 50 su samurunu inceledi ve hepsinin bünyesinde PFAS tespit etti. Hayvanların yüzde 80’inin karaciğerinde en az 12 farklı kimyasal çeşidi vardı.

Su Samuru Projesi ismi verilen farklı bir müşahede çalışması ise, 2014-2019 yılları ortasında ölen hayvanların tümünde iki cins PFAS içerdiğini buldu. Bu iki çeşit de halihazırda kullanımı sonlandırılmış PFAS tipleriydi.

Cardiff Üniversitesi’nde doktora öğrencisi ve çalışmanın baş müellifi olan Emily O’Rourke, BBC News’e verdiği demeçte su samurlarının “bekçi” bir tıp olduğunu ve İngiltere’de tatlı suların “yaygın etraf kirliliğini” yansıttığını söylüyor.

Su samurlarında bulunan kimyasalların konsantrasyonlarının hayvanlara ziyan verecek kadar yüksek olup olmadığı net değil. Hayvanlar çoğunlukla yol kazalarında ölmüştü ve bu nedenle kimyasalların sıhhatleri üzerindeki kesin tesiri bilinmiyor.

O’Rourke, toksik kimyasalların muhtemelen ”öldürücü yan etkiye” sahip olduğunu belirtiyor.

‘Yıllar boyunca tabiatta olacak’

O’Rourke, PFAS’ların “yıllar boyunca” tabiatta olacağını belirtiyor ve ekliyor:

“Giysileri yıkarken yahut yalnızca lavaboda bir şeyler yıkarken, PFAS’ları kanalizasyona gönderiyoruz. Lakin arıtma sistemleri çok eski olduğu için bunları temizleyemiyor. Ayrıyeten kanalizasyon çamurunda da tutuluyorlar.”

O’Rourke, şu anda kullanımda olan 5 binden fazla farklı PFAS çeşidi olduğunu söylüyor. Sonsuz kimyasallarla ilgili düzenlemeler bugüne kadar tek tek çeşit bazında yapılıyordu lakin O’Rourke bunların kümeler halinde yapılması gerektiğine inanıyor.

Danimarka yakın vakitte fastfood ambalajları üzere, besin ile temas eden kağıtlarda PFAS kullanımını yasakladı.

Lakin dünya çapında PFAS kısıtlamaları hala sonlu. Geçen Temmuz ayında ABD’nin Maine eyaleti, 2030’dan itibaren geçerli olmak üzere, PFAS içeren eserlerin satışını yasaklayarak dünyada bir birincisi gerçekleştirdi. Maine’de PFAS’lar bu tarihten itibaren kullanımının kaçınılmaz olduğu muhakkak tıbbi eserler için kullanılabilecek.

Birebir periyotta Almanya, Danimarka, Hollanda, Norveç ve İsveç, Avrupa Kimyasallar Ajansı’na (ECHA) PFAS’ı kısıtlama taleplerini resmen bildirdi.

Alternatifler neler?

Üreticiler tarafında ise karmaşık bir tablo var. Kimi üreticiler PFAS kullandıklarının farkında bile değilken kimileri için alternatif bulmak daha kolay olabiliyor.

Ikea tüm mobilyalarının üretiminde PFAS kullanımını durdurmuştu

Örneğin dokumacılık kesimindeki kimi şirketler PFAS içeren gereçleri, plastik lifli giysiler üzere insan sıhhati için görece daha yeterli lakin tekrar de gezegen için ziyanlı olan öbür materyallerle değiştiriyor.

OrganoClick isminde İsveçli bir şirket, su geçirmez giysilerde yaygın olarak kullanılan bir PFAS çeşidi olan PTFE’ye (Politetrafloroetilen) alternatif olarak OrganoTex isminde bir materyal üretiyor.

Daha çok Teflon olarak bilinen PTFE, DuPont’un 1941’de patentini almasından bu yana çok farklı alanlarda kullanıldı.

PTFE hidrofobik olması nedeniyle kumaştaki suyu itiyor; nispeten yüksek ısıya güçlü olduğu ve epeyce kaygan olduğu için yapışmaz kaplamalarda da kullanılıyor.

NASA, PTFE’yi 1960’larda uzay giysilerinde ve ısı kalkanlarında kullanmaya başladı.

Lakin OrganoClick’in lideri ve CEO’su Mårten Helberg, montların yağmur geçirmemesi için bu kimyasala hakikaten gereksinimimiz olmadığını savunuyor.

OrganoTex doğal olarak suya güçlü olan nilüfer yapraklarını taklit ediyor

Materyallerinin suya, yağa ve öbür unsurlara güçlü olmasına gereksinim duyan astronotların tersine birden fazla tüketici, Helberg’in dediği üzere, çoklukla “yağ yağmuruna maruz kalmaz, yalnızca dışarı çıkar.”

PTFE ayrıyeten yapışmaz pişirme kaplarında kullanılıyor. Buna alternatif olarak dökme demir, paslanmaz çelik ve seramik yapışmaz tavalar bulunuyor. PFAS kaplı tavalardan daha değerli olabilirler lakin daha uzun müddet dayanmaları ve daha inançlı olmaları onları daha düzgün bir seçenek haline getirebilir.

PFAS alternatiflerini içeren yangın söndürme köpükleri üzere birçok eser yeni kullanım alışkanlıklarını gerektiriyor.

Eserlerin PFAS ve öteki kimyasalları içermediğini onaylayan GreenScreen programının yöneticisi Shari Franjevic, “Örneğin havaalanlarında kullanım için PFAS içermeyen eserlere müsaade verilen ülkelerde alternatif eserler satın alınıyor ve kullanıcılar performanstan şad kalıyor. Londra Heathrow havalimanı buna bir örnek,” diyor.

“PFAS içermeyen eserler, PFAS içeren eserlerden farklı performans gösterse de, birçok durumda kapasitelerinin kâfi olduklarını anlıyoruz.” diyor.

Kimyasalların daha inançlı kullanımını savunan İsveçli bir kar hedefi gütmeyen kuruluş olan ChemSec’in kıdemli kimyasallar ve iş danışmanı Jonatan Kleimark, PFAS çeşitleri çok farklı hallerde kullanıldığından, bunların yerini alacak çok sayıda alternatife gereksinim duyulacağını söylüyor. Bunların yerini alacak çok sayıda alternatife muhtaçlık duyulacağını belirtiyor ve ekliyor:

“Tüm bu farklı kullanımları keşfetmek için çok fazla araştırmaya muhtaçlığımız var.”

İlginizi Çekebilir

Prof. Dr. Osman Müftüoğlu: 2 öğün 10 fayda!

Prof. Dr. Osman Müftüoğlu, günde iki öğün beslenmenin 10 yararını sıraladı. “2 öğün beslenme mübarek ramazan ayı prestijiyle zati gündemimizde ...

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.